गीता · अध्याय 18
कुंडलीपंचांग

भगवद्गीता · अध्याय 18 / 18

मोक्षसंन्यासयोग

Mokṣha Sanyās Yog · 78 श्लोक

इस अध्याय में

संन्यास और त्याग, कर्म के कारण, ज्ञान, बुद्धि, धृति और सुख के प्रकारों का विवेचन किया गया है। श्रीकृष्ण कर्तव्य, कर्मफल-त्याग, भक्ति और शरणागति का उपदेश देते हैं; अर्जुन का मोह दूर होता है और वे कर्तव्य करने का निश्चय करते हैं।

सभी 78 श्लोक

  1. 18.1 संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
  2. 18.2 काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः
  3. 18.3 त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः
  4. 18.4 निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम
  5. 18.5 यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्
  6. 18.6 एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च
  7. 18.7 नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते
  8. 18.8 दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्
  9. 18.9 कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन
  10. 18.10 न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते
  11. 18.11 न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः
  12. 18.12 अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्
  13. 18.13 पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे
  14. 18.14 अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्
  15. 18.15 शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः
  16. 18.16 तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः
  17. 18.17 यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते
  18. 18.18 ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना
  19. 18.19 ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः
  20. 18.20 सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते
  21. 18.21 पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्
  22. 18.22 यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्
  23. 18.23 नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्
  24. 18.24 यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः
  25. 18.25 अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्
  26. 18.26 मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः
  27. 18.27 रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः
  28. 18.28 अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः
  29. 18.29 बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु
  30. 18.30 प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये
  31. 18.31 यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च
  32. 18.32 अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता
  33. 18.33 धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः
  34. 18.34 यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन
  35. 18.35 यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च
  36. 18.36 सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ
  37. 18.37 यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्
  38. 18.38 विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्
  39. 18.39 यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः
  40. 18.40 न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः
  41. 18.41 ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप
  42. 18.42 शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च
  43. 18.43 शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्
  44. 18.44 कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्
  45. 18.45 स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः
  46. 18.46 यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्
  47. 18.47 श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्
  48. 18.48 सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्
  49. 18.49 असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः
  50. 18.50 सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे
  51. 18.51 बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च
  52. 18.52 विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः
  53. 18.53 अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्
  54. 18.54 ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति
  55. 18.55 भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः
  56. 18.56 सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः
  57. 18.57 चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः
  58. 18.58 मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि
  59. 18.59 यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे
  60. 18.60 स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा
  61. 18.61 ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति
  62. 18.62 तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत
  63. 18.63 इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया
  64. 18.64 सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः
  65. 18.65 मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु
  66. 18.66 सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज
  67. 18.67 इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन
  68. 18.68 य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति
  69. 18.69 न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः
  70. 18.70 अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः
  71. 18.71 श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः
  72. 18.72 कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा
  73. 18.73 नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत
  74. 18.74 इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः
  75. 18.75 व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्
  76. 18.76 राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्
  77. 18.77 तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः
  78. 18.78 यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः
गीता के सभी 18 अध्याय 700 श्लोक, अध्याय-दर-अध्याय पूरी गीता किताब की तरह पढ़ें पन्ने पलटें, बुकमार्क रखें, जहाँ छोड़ा वहीं से

हिंदी अर्थ स्वामी रामसुखदास जी के अनुवाद पर आधारित है। अध्याय परिचय और श्लोकों के शीर्षक SachiBhakti की ओर से।