भगवद्गीता · अध्याय 14 / 18
गुणत्रयविभागयोग
Guṇa Traya Vibhāg Yog · 27 श्लोक
इस अध्याय में
सत्त्व, रजस् और तमस् गुणों के लक्षण तथा जीव पर उनके प्रभाव बताए गए हैं। श्रीकृष्ण गुणातीत व्यक्ति की पहचान और गुणों से ऊपर उठने का मार्ग समझाते हैं।
सभी 27 श्लोक
- 14.1 परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्
- 14.2 इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः
- 14.3 मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्
- 14.4 सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः
- 14.5 सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः
- 14.6 तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
- 14.7 रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
- 14.8 तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्
- 14.9 सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत
- 14.10 रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत
- 14.11 सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते
- 14.12 लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा
- 14.13 अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च
- 14.14 यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्
- 14.15 रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते
- 14.16 कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्
- 14.17 सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च
- 14.18 ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
- 14.19 नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति
- 14.20 गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्
- 14.21 कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो कैर्लिंगैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो
- 14.22 प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव
- 14.23 उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते
- 14.24 समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः
- 14.25 मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः
- 14.26 मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते
- 14.27 ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च
हिंदी अर्थ स्वामी रामसुखदास जी के अनुवाद पर आधारित है। अध्याय परिचय और श्लोकों के शीर्षक SachiBhakti की ओर से।