गीता · अध्याय 13
कुंडलीपंचांग

भगवद्गीता · अध्याय 13 / 18

क्षेत्र-क्षेत्रज्ञविभागयोग

Kṣhetra Kṣhetrajña Vibhāg Yog · 34 श्लोक

इस अध्याय में

शरीर को क्षेत्र और उसे जानने वाले को क्षेत्रज्ञ कहते हुए श्रीकृष्ण ज्ञान, ज्ञेय, प्रकृति और पुरुष का विवेचन करते हैं। समदृष्टि और आत्मा के स्वरूप पर प्रकाश डाला गया है।

सभी 34 श्लोक

  1. 13.1 इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते
  2. 13.2 क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत
  3. 13.3 तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्
  4. 13.4 ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्
  5. 13.5 महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च
  6. 13.6 इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः
  7. 13.7 अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्
  8. 13.8 इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च
  9. 13.9 असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु
  10. 13.10 मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी
  11. 13.11 अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्
  12. 13.12 ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते
  13. 13.13 सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्
  14. 13.14 सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्
  15. 13.15 बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च
  16. 13.16 अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्
  17. 13.17 ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते
  18. 13.18 इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः
  19. 13.19 प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि
  20. 13.20 कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते
  21. 13.21 पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्
  22. 13.22 उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः
  23. 13.23 य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह
  24. 13.24 ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना
  25. 13.25 अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते
  26. 13.26 यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्
  27. 13.27 समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्
  28. 13.28 समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्
  29. 13.29 प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः
  30. 13.30 यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति
  31. 13.31 अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः
  32. 13.32 यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते
  33. 13.33 यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः
  34. 13.34 क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा
गीता के सभी 18 अध्याय 700 श्लोक, अध्याय-दर-अध्याय पूरी गीता किताब की तरह पढ़ें पन्ने पलटें, बुकमार्क रखें, जहाँ छोड़ा वहीं से

हिंदी अर्थ स्वामी रामसुखदास जी के अनुवाद पर आधारित है। अध्याय परिचय और श्लोकों के शीर्षक SachiBhakti की ओर से।